«Πεδίο και Δομή: Ο κρυφός χορός μέσα στο πιάτο μας»

Στο προηγούμενο άρθρο(Διαβάστε εδώ το Πρώτο Μέρος: Το Πεδίο και η Δομή)εξετάσαμε το Πεδίο και τη Δομή ως δύο θεμελιώδεις διαστάσεις της ανθρώπινης ανάπτυξης. Το Πεδίο αναφέρεται στην εσωτερική αίσθηση ασφάλειας, σύνδεσης και αποδοχής που διαμορφώνεται μέσα από τις πρώτες σχέσεις της ζωής μας. Η Δομή αφορά την ικανότητα οργάνωσης της εμπειρίας, την ανάπτυξη ορίων, συνέπειας και κατεύθυνσης.

Αν και οι έννοιες αυτές φαίνονται αρχικά ψυχολογικές, εκφράζονται σε κάθε επίπεδο της ανθρώπινης ύπαρξης και λειτουργίας, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης μας με το σώμα, το φαγητό και την υγεία. Ο τρόπος με τον οποίο τρώμε, αντιλαμβανόμαστε τις ανάγκες του οργανισμού μας, αναπτύσουμε τις συνήθειες μας ή ανταποκρινόμαστε στο στρες, δεν εξαρτάται μόνο από τη γνώση ή τη θέληση. Επηρεάζεται βαθιά από το κατά πόσο αισθανόμαστε ασφαλείς μέσα στον κόσμο μας και από το κατά πόσο διαθέτουμε την εσωτερική δομή που επιτρέπει τη μετατροπή μιας πρόθεσης σε σταθερή συμπεριφορά με μετρήσιμα αποτελέσματα.

Έτσι, όπως το Πεδίο και η Δομή διαμορφώνουν τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους ανθρώπους και τη ζωή, διαμορφώνουν και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με την τροφή. Το Πεδίο επηρεάζει την ποιότητα της σύνδεσης μας με τις ανάγκες του σώματος και την ικανότητα μας να λαμβάνουμε τροφή με αίσθηση ασφάλειας και επάρκειας. Η Δομή επηρεάζει την ικανότητα οργάνωσης των διατροφικών συνηθειών, τη συνέπεια, τα όρια και την αυτορρύθμιση. Όταν αυτά τα δύο επίπεδα βρίσκονται σε ισορροπία, η διατροφή μετατρέπεται σε πράξη φροντίδας και υποστήριξης της ζωής. Όταν διαταράσσονται, το φαγητό συχνά γίνεται πεδίο σύγκρουσης, αναπλήρωσης ή ελέγχου.

Η επίδραση του Πεδίου και της Δομής στη διατροφή φαίνεται σε ακραίες περιπτώσεις ή στις διατροφικές διαταραχές αλλά εκδηλώνεται και καθημερινά, μέσα από μικρές συμπεριφορές που συχνά θεωρούμε φυσιολογικές.

Όταν το Πεδίο είναι ασταθές, το φαγητό μπορεί να αποκτήσει έναν συναισθηματικό ρόλο. Κάποιος μπορεί να αναζητά φαγητό κάθε φορά που αισθάνεται μόνος, αγχωμένος ή απογοητευμένος, όχι επειδή πεινά πραγματικά αλλά επειδή το φαγητό προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση. Άλλοι μπορεί να δυσκολεύονται να απολαύσουν ένα γεύμα χωρίς ενοχές, μπορεί να τρώνε βιαστικά ή να νιώθουν ότι ποτέ δεν χορταίνουν πραγματικά, ακόμη και όταν το σώμα τους έχει λάβει αρκετή τροφή.

Η διαταραχή του Πεδίου μπορεί επίσης να εκδηλωθεί ως αποσύνδεση από τα σήματα του σώματος. Κάποιος ξεχνά να φάει για ώρες και αργότερα καταναλώνει υπερβολική ποσότητα τροφής ή δυσκολεύεται να αναγνωρίσει αν αυτό που νιώθει είναι πείνα, άγχος, κόπωση ή συναισθηματική ανάγκη.

Όταν η Δομή είναι αδύναμη, οι δυσκολίες εμφανίζονται κυρίως στην οργάνωση και στη συνέπεια. Το άτομο μπορεί να γνωρίζει πολύ καλά τι θα ήταν ωφέλιμο για την υγεία του, αλλά δυσκολεύεται να το εφαρμόσει στην πράξη. Παραλείπει γεύματα, τρώει σε ακανόνιστες ώρες, καταφεύγει συστηματικά σε πρόχειρες λύσεις ή ξεκινά διατροφικά προγράμματα τα οποία εγκαταλείπει λίγες ημέρες αργότερα.

Η αδυναμία της Δομής ενδέχεται να εκδηλωθεί και ως συνεχής αναβλητικότητα: «Θα ξεκινήσω από Δευτέρα», «Θα προσέξω μετά τις γιορτές», «Θα οργανωθώ όταν έχω περισσότερο χρόνο». Η πρόθεση υπάρχει, αλλά δυσκολεύεται να μετατραπεί σε σταθερή συμπεριφορά.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η Δομή υπεραντισταθμίζει ένα ασταθές Πεδίο. Τότε η σχέση με το φαγητό γίνεται υπερβολικά ελεγχόμενη. Το άτομο μετρά συνεχώς θερμίδες, φοβάται να παρεκκλίνει από το πρόγραμμα, χωρίζει τις τροφές σε «καλές» και «κακές» και βιώνει έντονο άγχος όταν χάνει τον έλεγχο. Εξωτερικά φαίνεται πειθαρχημένο, εσωτερικά όμως η διατροφή έχει μετατραπεί σε μηχανισμό διαχείρισης της ανασφάλειας.

Τέλος, όταν το Πεδίο και η Δομή λειτουργούν με ικανοποιητική ισορροπία, το φαγητό παύει να είναι πεδίο μάχης. Το άτομο μπορεί να αναγνωρίζει την πείνα και τον κορεσμό του, να απολαμβάνει την τροφή χωρίς ενοχές, να οργανώνει τις διατροφικές του συνήθειες χωρίς υπερβολικό έλεγχο και να επιστρέφει εύκολα στην ισορροπία ακόμη κι όταν παρεκκλίνει περιστασιακά.

Το Πεδίο και η Δομή

Στην ανάπτυξη του ανθρώπου υπάρχουν δύο θεμελιώδη επίπεδα που καθορίζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Δεν πρόκειται για αφηρημένες έννοιες αλλά για δομές που χτίζονται από τις πρώτες μέρες της ζωής, μέσα στις πιο καθοριστικές σχέσεις της ζωής μας: αυτή με τη μητέρα και αυτή με τον πατέρα.

Η μητέρα και το πεδίο

(Πεδίο σύμφωνα με το λεξικό του Δ.Δημητράκου σημαίνει μεταξύ άλλων η πεδιάδα, ο κάμπος, η νοητή έκταση ενεργείας τινός, το γυναικείο αιδοίο)

Η σχέση με τη μητέρα διαμορφώνει αυτό που ονομάζουμε πεδίο, το χώρο που θα εκδηλώσω τη δράση μου και ο οποίος θα είναι λιγότερο ή περισσότερο γόνιμος και φιλόξενος, σε διαστολή και ανάπτυξη ή σε συστολή και συρρίκνωση. Πρόκειται για τον τρόπο που βιώνουμε την ασφάλεια, τη σύνδεση, για το αν ο κόσμος γίνεται αντιληπτός ως σταθερός ή απρόβλεπτος και χαοτικός.

Η σχέση αυτή δεν αφορά τόσο γεγονότα ή λέξεις, αλλά κάτι πιο λεπτό: την ποιότητα της παρουσίας της μητέρας.Υπήρχε συνέπεια, ζεστασιά και διαθεσιμότητα ή αντίθετα ψυχρότητα έλλειψη φροντίδας και απόσταση. Αυτή η πρώιμη εμπειρία δεν αποθηκεύεται ως ανάμνηση αλλά γίνεται ένα βαθύ εσωτερικό φίλτρο μέσα από το οποίο διαβάζεται κάθε μελλοντική εμπειρία.

Ο πατέρας και η δομή

Ο τρόπος "του χτίζειν"

Η σχέση με τον πατέρα διαμορφώνει κάτι διαφορετικό, τη δομή: το πως οργανώνουμε την εμπειρία, αναγνωρίζουμε πρότυπα και κινούμαστε μέσα στον κόσμο με κατεύθυνση.

Είναι η πρώτη εμπειρία ορίου και διαφοροποίησης, η είσοδος σε κανόνες, χρόνο και αιτιότητα. Μέσα από αυτή τη σχέση αρχίζει να σχηματίζεται η ικανότητα να βλέπουμε ότι ο κόσμος δεν είναι τυχαίος, αλλά έχει μοτίβα που μπορούν να κατανοηθούν και να αξιοποιηθούν.

Πώς συνδέονται πεδίο και δομή

Το πεδίο και η δομή δεν λειτουργούν ξεχωριστά. Αλληλεπιδρούν συνεχώς. Το ένα δίνει την αίσθηση του να είσαι μέσα στον κόσμο και να συσχετίζεσαι και το άλλο τον τρόπο να κινείσαι μέσα σε αυτόν.

Το "πεδίο" εκδηλώνεται στην ικανότητα σύνδεσης με ανθρώπους, με εργασία, με ιδέες κτλ.Εκδηλώνεται στην συνέπεια, στην ανάληψη ευθύνης, στην παρουσία και στην ικανότητα δέσμευσης και δημιουργίας σχέσεων, στο κατά πόσο αυτό που ζεις σε αγγίζει πραγματικά ή μένει επιφανειακό. Άνθρωποι με διαταραγμένο πεδίο συχνά λειτουργούν επαρκώς στην καθημερινότητα, εργάζονται, επικοινωνούν, παράγουν, αλλά παρ’ όλα αυτά, μπορεί να βιώνουν μια σταθερή αίσθηση απόστασης από την ίδια τους την εμπειρία.

Η "δομή" αντίστοιχα, αφορά την ικανότητα οργάνωσης της εμπειρίας, την αναγνώριση μοτίβων, τη χάραξη κατεύθυνσης και τη μετατροπή μιας ιδέας ή πρόθεσης σε συγκεκριμένη πράξη. Όταν η δομή είναι αδύναμη, δεν λείπουν ούτε η ευφυΐα ούτε το κίνητρο· λείπει όμως το εσωτερικό πλαίσιο που επιτρέπει την υλοποίησή τους.

Τα δύο αυτά επίπεδα δεν αντικαθιστούν το ένα το άλλο αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Μια ισχυρή δομή χωρίς πεδίο οδηγεί σε λειτουργικότητα χωρίς νόημα. Ένα ισχυρό πεδίο χωρίς δομή οδηγεί σε έντονο βίωμα χωρίς κατεύθυνση. Και στις δύο περιπτώσεις, η αίσθηση ότι "κάτι δεν πάει καλά" είναι πραγματική.

Γιατί σταματήσαμε να μαγειρεύουμε

Υπάρχει μια σιωπηλή επιδημία εδώ και χρόνια στις κουζίνες μας. Σταματήσαμε να μαγειρεύουμε. Ή μάλλον, αφήσαμε το μαγείρεμα να γλιστρήσει από τα χέρια μας, μεταξύ υποχρεώσεων και οθονών, μεταξύ κόπωσης και αφόρητης ευκολίας που μας προσφέρεται σε κάθε γωνιά. Τα έτοιμα γεύματα, οι παραγγελίες, τα delivery δεν αποτελούν απλώς επιλογή. Είναι η προβολή μιας βαθύτερης κρίσης στη σχέση μας με τη φροντίδα, την παρουσία και τον εαυτό μας.

Η κόπωση του σύγχρονου ανθρώπου είναι πραγματική, ο ελεύθερος χρόνος είναι λιγοστός και κανείς δεν υποχρεούται να μετατρέπει κάθε γεύμα σε τελετουργία. Αλλά όταν η ιδέα του να ετοιμάσεις κάτι με τα ίδια σου τα χέρια φαίνεται σχεδόν παράδοξη ή πολυτελής ή ντεμοντέ τότε κάτι έχει ανατραπεί βαθύτερα από ό,τι αντιλαμβανόμαστε.

Το φαγητό ως μνήμη σώματος

Η σχέση μας με το φαγητό δεν ξεκινά στο σούπερ μάρκετ ούτε στην εφαρμογή delivery. Έχει ρίζες στο παρελθόν, στην ιστορία ενός τόπου και μιας γης, στην κουζίνα που μεγαλώσαμε, στις μυρωδιές που ακόμα μας μεταφέρουν σε άλλη εποχή, στο χέρι που μας έδινε κάτι ζεστό όταν το σώμα ή η ψυχή πονούσε. Το φαγητό είναι από τους πρώτους τρόπους που μάθαμε να κατανοούμε την ασφάλεια, τη σύνδεση, την αγάπη ως βιωμένη εμπειρία και όχι ως αφηρημένη έννοια.

Γι' αυτό, οι διατροφικές μας συνήθειες δεν είναι ποτέ μόνο διατροφικές. Κουβαλούν ιστορία οικογενειακή, συναισθηματική, σωματική. Αυτό που επιλέγουμε να τρώμε, ο τρόπος που το τρώμε, και η στιγμή που σταματάμε να μαγειρεύουμε, αφηγούνται κάτι για το που βρισκόμαστε εσωτερικά ακόμα και αν δεν το ονοματίζουμε.

"Όταν το φαγητό γίνεται αυτόματο, συχνά σημαίνει ότι κάτι άλλο, βαθύτερο, έχει κι αυτό γίνει αυτόματο."

Η προσφυγή στο έτοιμο γεύμα μπορεί να πηγάζει από πολλές και διαφορετικές αιτίες: από εξάντληση, πολλές φορές δικαιολογημένη, από απουσία χρόνου, από την ανάγκη για ανάπαυση σε μια ζωή που δεν σταματά. Αυτές οι ανάγκες είναι απολύτως αξιοσέβαστες. Αλλά μερικές φορές, πίσω από αυτές, υπάρχει κάτι που δεν εκφράζεται τόσο εύκολα: μια αποσύνδεση από τη δημιουργικότητά μας, μια δυσκολία στη φροντίδα του εαυτού που εκδηλώνεται ακριβώς στο σημείο όπου η φροντίδα γίνεται χειροπιαστή. Και πάνω από όλα, υπάρχει η αδιαμφισβήτητη επιρροή μιας βιομηχανίας που έχει επενδύσει πολύ στο να μας πείσει ότι το μαγείρεμα είναι βάρος αντί για δώρο.

Κι εδώ βρίσκεται το βαθύτερο παράδοξο: το μαγείρεμα είναι μια από τις ελάχιστες πράξεις καθημερινής ζωής που επιβάλλουν την παρουσία. Κόβεις, μυρίζεις, δοκιμάζεις, διορθώνεις. Δεν υπάρχει χώρος για απόσπαση αλλά μόνο η συγκεκριμένη στιγμή, αυτά τα υλικά, αυτή η πράξη δημιουργίας από το μηδέν.

Υπάρχει όμως και η αντίθετη παγίδα, εξίσου ύπουλη: ο υπερέλεγχος που μεταμφιέζεται σε δόγμα. Vegan, paleo, κετογονική, carnivore, οι διατροφικές φιλοσοφίες πολλαπλασιάζονται και μαζί τους οι ενοχές, οι αποκλεισμοί, οι άκαμπτες κατηγοριοποιήσεις. Όταν η δίαιτα μετατρέπεται σε ταυτότητα, όταν γίνεται ο τρόπος που ορίζουμε τον εαυτό μας και κρίνουμε τους άλλους, έχουμε αντικαταστήσει την εσωτερική σοφία με μια νέα μορφή εξωτερικής επιταγής.

Η πραγματική θρέψη δεν πηγάζει από την αυστηρή συμμόρφωση σε κάποιο σύστημα, όσο επιστημονικά θεμελιωμένο κι αν παρουσιάζεται. Πηγάζει από έναν διαρκή, ζωντανό διάλογο με το σώμα μας και με το περιβάλλον, με αυτό που ζητά σε κάθε εποχή, σε κάθε φάση, σε κάθε διαφορετική ανάγκη.

Επιστροφή στην κουζίνα ως συνειδητή επιλογή

Δεν χρειάζεται να γίνεις σεφ ούτε να μετατρέψεις κάθε γεύμα σε φιλοσοφικό γεγονός. Πρόκειται για κάτι πιο ουσιαστικό και ταπεινό: να επιστρέψεις στο μαγείρεμα ως πράξη επίγνωσης και αυτοφροντίδας. Να ανακαλέσεις τι έφτιαχναν οι άνθρωποι που σε διαμόρφωσαν και γιατί. Να αναρωτηθείς τι χρειάζεται πραγματικά το σώμα σου προτού το αποφασίσει κάποιος αλγόριθμος στη θέση σου. Να αντισταθείς, έστω και μόνο μερικές φορές, στη λογική που ανάγει την ευκολία σε ύψιστη αξία.

"Το μαγείρεμα είναι μια από τις λίγες πράξεις αγάπης που συνδέουν ταυτόχρονα το σώμα, τον νου και κάποιον άλλον, ακόμα κι όταν μαγειρεύεις μόνο για σένα."

Η κουζίνα δεν είναι απλώς ένας λειτουργικός χώρος. Είναι ένας από τους ελάχιστους τόπους της καθημερινότητας όπου η αργή, ενσώματη, δημιουργική παρουσία δεν απαιτεί δικαιολόγηση. Και στον κόσμο που ζούμε όπου σχεδόν τα πάντα μας ζητούν να είμαστε γρήγοροι, αποτελεσματικοί, συνδεδεμένοι αυτό δεν είναι μικρό πράγμα. Είναι, ίσως, μια από τις πιο ήσυχες μορφές αντίστασης και ελευθερίας.Γιατί η επιλογή του τι τρώμε δεν είναι μόνο προσωπική είναι βαθύτατα πολιτική. Κάθε φορά που επιλέγουμε συνειδητά τι μπαίνει στο πιάτο μας, ασκούμε μια μορφή κυριαρχίας που ξεπερνά τα όρια του εαυτού μας. Διαμορφώνουμε την υγεία μας και άρα το κόστος που θα πληρώσει το σώμα μας στο μέλλον. Στηρίζουμε ή απορρίπτουμε ολόκληρα παραγωγικά συστήματα. Ψηφίζουμε με κάθε γεύμα, για τον τύπο οικονομίας και κοινωνίας που θέλουμε να κληροδοτήσουμε. Το φαγητό,με άλλα λόγια, είναι ένα από τα λίγα πεδία όπου η καθημερινή πράξη και η μακροπρόθεσμη πολιτική βούληση συναντώνται στο ίδιο τραπέζι.